Κεφάλαιο 2 - Θεωρία
6. Επισκόπηση συστημάτων επί του πλοίου
Πριν τη σύντομη περιγραφή των συστημάτων επί του πλοίου, είναι απαραίτητο να αναφερθεί ότι τα εμπορικά πλοία είναι αυτόνομα με την ευρύτερη έννοια του όρου, καθώς επανδρώνονται ενίοτε και με επιβάτες και χρειάζονται τις ίδιες υπηρεσίες με μια πόλη, όπως: παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, νερό οικιακής χρήσης, υπηρεσίες φιλοξενίας, εγκαταστάσεις επεξεργασίας γκρίζων υδάτων και λυμάτων κ.λπ.
Βασικά υπάρχουν τρία συστήματα που ενσωματώνονται στο πλοίο: το σύστημα πρόωσης, που εξυπηρετεί αποκλειστικά την κίνηση του πλοίου, τα βοηθητικά συστήματα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας και το σύστημα διανομής ηλεκτρικής ενέργειας.
Υπάρχει επίσης ένα τέταρτο σύστημα έκτακτης ανάγκης, το οποίο, σε περίπτωση βλάβης του εξοπλισμού παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, παρέχει ενέργεια για τις βασικές υπηρεσίες του πλοίου, ώστε να επανενεργοποιηθούν όλα τα συστήματα που υπέστησαν βλάβη και να διατηρηθεί ο φωτισμός του πλοίου για αυτόν τον σκοπό.
Τα τρία συστήματα είναι αλληλεξαρτώμενα, αφού το σύστημα πρόωσης, για να λειτουργήσει, χρειάζεται την ηλεκτρική ενέργεια που παράγουν τα βοηθητικά συστήματα μέσω του κεντρικού ηλεκτρικού πίνακα διανομής και τροφοδοσίας.
Ακολουθεί μια σύντομη ταξινόμηση των πλοίων, την οποία θα χρησιμοποιήσουμε στο παρόν έργο προκειμένου να διαχειριστούμε αποτελεσματικά την ενέργεια που καταναλώνεται σε αυτά επί του πλοίου.
Παρακάτω παρουσιάζεται η ταξινόμηση των πλοίων ειδικού φορτίου, Σχήμα 3. Τα πολεμικά πλοία και τα υποβρύχια δεν θα εξεταστούν στο πλαίσιο αυτού του έργου.

Σχήμα 3: Ταξινόμηση της μεταφοράς ειδικών φορτίων με πλοία.
Οι βασικοί τύποι προωθητικών συστημάτων που χρησιμοποιούν τα εμπορικά πλοία του παγκόσμιου στόλου συνοψίζονται ως εξής:
-
Πρόωση με πετρελαιοκινητήρα.
-
Πρόωση με ατμοστρόβιλους.
-
Πρόωση με αεριοστρόβιλους.
-
Ντιζελοηλεκτρική πρόωση.
-
Πρόωση με αεριοστρόβιλο–ατμοστρόβιλο, συνδυασμένου κύκλου.
ΠΡΟΩΣΗ ΜΕ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΚΙΝΗΤΗΡΑ
Η αποκαλούμενη πρόωση με πετρελαιοκινητήρα, Σχήμα 4 , αποτελείται από έναν ή περισσότερους πετρελαιοκινητήρες που συνδέονται με την έλικα ή τις έλικες του πλοίου. Αυτή η σύνδεση γίνεται είτε απευθείας μεταξύ του πετρελαιοκινητήρα και του άξονα της έλικας, είτε μέσω μειωτήρα στροφών μεταξύ της ταχύτητας περιστροφής του πετρελαιοκινητήρα και της έλικας, ώστε να προσαρμόζεται ο υψηλόστροφος κινητήρας στη χαμηλή ταχύτητα περιστροφής της έλικας για μεγαλύτερη απόδοση πρόωσης.

Σχήμα 4: Πρόωση με πετρελαιοκινητήρα
Η πρόωση με πετρελαιοκινητήρα που συνδέεται απευθείας με την έλικα πραγματοποιείται με αναστρέψιμους πετρελαιοκινητήρες, γνωστούς ως αργής ταχύτητας, με 90 και 130 στροφές ανά λεπτό, που λειτουργούν με δίχρονο κύκλο. Αυτού του είδους η πρόωση χρησιμοποιείται κυρίως σε δεξαμενόπλοια, φορτηγά πλοία μεταφοράς χύδην φορτίου, γενικού φορτίου και πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων.

Σχήμα 5: Πρόωση με πετρελαιοκινητήρα συνδεδεμένη με την έλικα μέσω μειωτήρα στροφών.
Η πρόωση με πετρελαιοκινητήρα συνδεδεμένη με την έλικα μέσω μειωτήρα στροφών, στο σχήμα 5, πραγματοποιείται με τετράχρονους πετρελαιοκινητήρες, μεσαίας ταχύτητας με 500 και 600 στροφών ανά λεπτό, με έλικες ελεγχόμενου βήματος και εγκαθίστανται κυρίως σε πλοία όπως φέρι, επιβατηγά και κάποια πλοία γενικού φορτίου. Αυτοί οι κινητήρες έχουν περίπου το μισό βάρος σε σχέση με τους κινητήρες αργής κίνησης.
Περισσότερο από το 90% των πλοίων στον παγκόσμιο εμπορικό στόλο, για τους κύριους και βοηθητικούς πετρελαιοκινητήρες χρησιμοποιούν καύσιμα που προέρχονται από τη διύλιση πετρελαίου, γνωστά ως βαρύ πετρέλαιο καύσης (HFO) και πετρέλαιο καύσης για πλοία (MDO). Η ειδική κατανάλωση των δίχρονων πετρελαιοκινητήρων αργής κίνησης κυμαίνεται μεταξύ 180-190 g/kWh και για τους τετράχρονους πετρελαιοκινητήρες μεσαίας ταχύτητας μεταξύ 190-220 g/kWh.
Οι πετρελαιοκινητήρες πρόωσης, είτε συνδέονται με την έλικα απευθείας είτε μέσω μειωτήρα ταχυτήτων, γενικά εκτελούν μόνο τη λειτουργία της πρόωσης, ενώ οι ηλεκτρικές απαιτήσεις του πλοίου καλύπτονται από γεννήτριες, δηλαδή ομάδες που αποτελούνται από πετρελαιοκινητήρες συνδεδεμένους με γεννήτριες εναλλασσόμενου ρεύματος.
Η επονομαζόμενη πρόωση με πετρελαιοκινητήρα, και στις δύο εκδοχές της, είναι η πιο διαδεδομένη στον παγκόσμιο εμπορικό στόλο και καλύπτει σχεδόν το 90% αυτού.
ΠΡΟΩΣΗ ΜΕ ΑΤΜΟΣΤΡΟΒΙΛΟΥΣ
Το Σχήμα 6 απεικονίζει την πρόωση με ατμοστρόβιλους, όπου παρατηρείται όλος ο κύκλος λειτουργίας αυτού του τύπου έλικας. Ο ατμός που παράγεται στους λέβητες κινεί τους στρόβιλους υψηλής, μεσαίας και χαμηλής πίεσης, οι οποίοι μεταδίδουν την ισχύ τους σε πολύ υψηλές στροφές στην έλικα μέσω μειωτήρα ταχυτήτων, ο οποίος προσαρμόζει την ταχύτητα των στροβίλων στην ταχύτητα της έλικας.
Το πλεονέκτημα αυτού του τύπου μονάδας ισχύος είναι ότι μπορεί να χρησιμοποιεί κάθε τύπο καυσίμου, υγρό, αέριο ή στερεό, ενώ έχει το μειονέκτημα σε σχέση με τους πετρελαιοκινητήρες ότι η ειδική κατανάλωση καυσίμου είναι σημαντικά μεγαλύτερη.
Οι ατμοστρόβιλοι για πρόωση χρησιμοποιούνται συχνότερα κυρίως σε πλοία μεταφοράς υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), αξιοποιώντας τον βρασμό του μεταφερόμενου φορτίου ως καύσιμο για τους λέβητες.

Σχήμα 6: Σχεδιασμός πρόωσης με ατμοστρόβιλους
ΠΡΟΩΣΗ ΜΕ ΑΕΡΙΟΣΤΡΟΒΙΛΟΥΣ
Στο Σχήμα 7 παρουσιάζεται μια μονάδα πρόωσης πλοίου με αεριοστρόβιλους που λειτουργούν σύμφωνα με τον κύκλο Brayton με ενδιάμεση αναθέρμανση. Ο στρόβιλος χαμηλής πίεσης συνδέεται με την έλικα μέσω μειωτήρα ταχυτήτων, ο οποίος προσαρμόζει την ταχύτητα του στροβίλου στην ταχύτητα της έλικας.
Αυτός ο τύπος πρόωσης συναντάται συχνότερα σε πολεμικά πλοία παρά σε εμπορικά, κυρίως λόγω της υψηλής κατανάλωσης καυσίμων. Ως πλεονέκτημα, μπορούμε να αναφέρουμε ότι ο λόγος ισχύος προς βάρος, καθώς και ο λόγος ισχύος προς όγκο, είναι πολύ υψηλοί.

Σχήμα 7: Σχεδιασμός πρόωσης με αεριοστρόβιλους
ΝΤΙΖΕΛΟΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΠΡΟΩΣΗ
Το Σχήμα 8 (a), (b) και (c) παρουσιάζει ένα σύστημα ντιζελοηλεκτρικής πρόωσης. Αυτή η διάταξη αποτελείται κυρίως από έλικες πλοίου που κινούνται από ηλεκτρικούς κινητήρες, με τους οποίους συνδέονται άμεσα.
Η ηλεκτρική ενέργεια που απαιτείται για αυτούς τους ηλεκτροκινητήρες πρόωσης, καθώς και για τις υπόλοιπες υπηρεσίες του πλοίου, τα βοηθητικά μηχανήματα, τον εξοπλισμό καταστρώματος και τον φωτισμό, παρέχεται από αρκετές ομάδες πετρελαιοηλεκτρικών γεννητριών. Μαζί, αυτές οι μονάδες παράγουν τη συνολική απαιτούμενη ισχύ του πλοίου.
Οι πετρελαιοκινητήρες χρησιμοποιούνται για την κίνηση των ηλεκτρογεννητριών. Γενικά, αυτοί οι κινητήρες λειτουργούν τόσο με υγρά όσο και με αέρια καύσιμα και είναι συνήθως μεσαίων στροφών, τετράχρονοι. Η ντιζελοηλεκτρική πρόωση χρησιμοποιείται κυρίως σε κρουαζιερόπλοια και σε πλοία που απαιτούν δυναμική τοποθέτηση (DP).



Σχήμα 8: Διάγραμμα ντιζελοηλεκτρικής πρόωσης
ΠΡΟΩΣΗ ΜΕ ΑΕΡΙΟΣΤΡΟΒΙΛΟ – ΑΤΜΟΣΤΡΟΒΙΛΟ, ΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΟΥ ΚΥΚΛΟΥ
Η πρόωση που ονομάζεται συνδυασμένος κύκλος περιλαμβάνει τη χρήση δύο μηχανών πρόωσης με διαφορετικούς κύκλους λειτουργίας. Μέχρι σήμερα, οι πιο συνηθισμένοι τύποι ήταν ο συνδυασμός αερίου-πετρελαίου (CODOG), ο συνδυασμός αερίου ή αερίου (COGOG), ο συνδυασμός αερίου και αερίου (COGAG), ο συνδυασμός πετρελαίου και αερίου (CODAG) και ο συνδυασμός αερίου, ηλεκτρικής ενέργειας και ατμού (COGES).
Όλα τα παραπάνω είναι συνδυασμένα συστήματα για πλοία με υψηλές απαιτήσεις ισχύος και περιορισμένο διαθέσιμο χώρο στο μηχανοστάσιο, τα οποία εγκαθίστανται κυρίως σε ταχύπλοα σκάφη, κρουαζιερόπλοια και πολεμικά πλοία.
Στο Σχήμα 9 παρουσιάζεται ένα σύστημα πρόωσης με αεριοστρόβιλους και πετρελαιοκινητήρες (CODAG), συνδεδεμένο με υδροπροωθητήρες και έλικες μέσω μειωτήρων ταχύτητας. Το σύστημα αυτό χρησιμοποιεί ανεξάρτητα πετρελαιοκινητήρες και αεριοστρόβιλους, ώστε το πλοίο να χρησιμοποιεί τους πετρελαιοκινητήρες με συμβατικές έλικες για μέση ταχύτητα ταξιδιού, ενώ όταν απαιτείται υψηλότερη ταχύτητα, τίθεται σε λειτουργία ο αεριοστρόβιλος και τροφοδοτεί τον υδροπροωθητήρα.

Σχήμα 9: Πρόωση αεριοστρόβιλου συνδυασμένου κύκλου με ατμοστρόβιλο
Στο Σχήμα 10 παρουσιάζεται επίσης ένα σύστημα πρόωσης με αεριοστρόβιλους και πετρελαιοκινητήρες (CODAG), το οποίο προσαρμόζει την ταχύτητα τόσο των υψηλών όσο και των χαμηλών στροφών στις έλικες μέσω μειωτήρα ταχύτητας. Αυτό το σύστημα πρόωσης δεν θα πρέπει να εντάσσεται σε αυτό που σήμερα ονομάζεται συνδυασμένος κύκλος, καθώς δεν αξιοποιεί τη θερμότητα αποβλήτων από τα καυσαέρια των μηχανών και των ατμοστροβίλων για την παραγωγή ατμού, ο οποίος στη συνέχεια θα χρησιμοποιούνταν σε έναν ατμοστρόβιλο.

Σχήμα 10: Σύστημα πρόωσης με αεριοστρόβιλο σε συνδυασμένο κύκλο με ατμοστρόβιλο και μειωτήρα στροφών.
Το Σχήμα 11 απεικονίζει μια κλασική εγκατάσταση πρόωσης συνδυασμένου κύκλου, η οποία αποτελείται από δύο διακριτά στάδια: τον πρωτεύοντα κύκλο αερίου και τον δευτερεύοντα κύκλο ατμού. Μόνο ο πρωτεύων κύκλος καταναλώνει καύσιμα. Τα καυσαέρια υψηλής θερμοκρασίας από αυτόν τον κύκλο συλλέγονται από ατμογεννήτρια ανάκτησης θερμότητας (HRSG) για την παραγωγή ατμού. Αυτός ο ατμός στη συνέχεια θέτει σε κίνηση μια δευτερεύουσα έλικα, επιτρέποντας στη συνδυασμένη απόδοση και των δύο κύκλων να υπερβαίνει το 50%.
Και οι δύο έλικες μπορούν να συνδεθούν με μια γεννήτρια ηλεκτρικής ενέργειας που παράγει το απαραίτητο ρεύμα για όλες τις υπηρεσίες του πλοίου ή να συνδεθούν με τις έλικες του πλοίου.
Αυτός ο τύπος εγκατάστασης μπορεί να χρησιμοποιηθεί στα περισσότερα πλοία ώστε να αξιοποιείται η απορριπτόμενη θερμότητα των καυσαερίων των μηχανών και των αεριοστρόβιλων. Από τη δεκαετία του '70, τα δεξαμενόπλοια διέθεταν μονάδα συνδυασμένου κύκλου, η οποία λειτουργούσε ως εξής: η θερμότητα από τα καυσαέρια των κύριων πετρελαιοκινητήρων διοχετευόταν μέσω ενός συστήματος ανάκτησης θερμότητας από τα καυσαέρια για την παραγωγή ατμού, ο οποίος χρησιμοποιούνταν σε έναν στρόβιλο συνδεδεμένο με μια μονάδα ηλεκτροπαραγωγής, η οποία παρήγαγε όλη την ηλεκτρική ενέργεια που απαιτούνταν για την πλοήγηση του πλοίου.
Τα καύσιμα που χρησιμοποιούνται σε αυτές τις εγκαταστάσεις είναι υγρά ή αέρια.

Σχήμα 11: Τυπική εγκατάσταση πρόωσης συνδυασμένου κύκλου.
Στο Σχήμα 12, παρουσιάζεται μια εγκατάσταση πρόωσης συνδυασμένου κύκλου που περιλαμβάνει αεριοστρόβιλο και ατμοστρόβιλο για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας (COGES), η οποία χρησιμοποιείται για ηλεκτρικούς κινητήρες πρόωσης. Αυτός ο τύπος εγκατάστασης πρόωσης συνήθως τοποθετείται σε κρουαζιερόπλοια ηλεκτρικής πρόωσης.

Σχήμα 12: Εγκατάσταση πρόωσης με αεριοστρόβιλο συνδυασμένου κύκλου.
Στο Σχήμα 13, παρουσιάζεται ένα γράφημα που συγκρίνει την απόδοση και την ισχύ όλων των τύπων κινητήρων που μπορούν να εγκατασταθούν σε πλοίο με διπλό πετρελαιοκινητήρα, ο οποίος καίει υγρά και αέρια καύσιμα.

Σχήμα 13: Γραφική σύγκριση της ισχύος και της απόδοσης διαφόρων κινητήρων.
Βοηθητικά συστήματα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας επί του πλοίου
Τα βοηθητικά συστήματα παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας επί του πλοίου, όπως δηλώνει και το όνομά τους, προορίζονται αποκλειστικά για την παραγωγή της ηλεκτρικής ενέργειας που χρειάζονται τα υπόλοιπα συστήματα του πλοίου, όπως η πρόωση, ο φωτισμός, ο κλιματισμός, οι υπηρεσίες φιλοξενίας, οι μονάδες επεξεργασίας γκρίζων υδάτων και λυμάτων, η μονάδα παραγωγής νερού για οικιακή χρήση, η ψύξη θερμικών μηχανών, το σύστημα ελέγχου κ.λπ. Χωρίς το βοηθητικό σύστημα, το πλοίο δεν θα μπορούσε να επιτελέσει τη λειτουργία του, δηλαδή τη μεταφορά αγαθών κάθε είδους.
Το Σχήμα 8 (a) και (b) παρουσιάζει δύο διαγράμματα βοηθητικών μονάδων παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, η οποία διοχετεύεται στον κύριο πίνακα διανομής ηλεκτρικής ενέργειας.
Κύριος Ηλεκτρικός Πίνακας Διανομής και Τροφοδοσίας
Ο κύριος ηλεκτρικός πίνακας διανομής και τροφοδοσίας αποτελεί μια ενδιάμεση εγκατάσταση στο κύκλωμα διανομής ηλεκτρικής ενέργειας του πλοίου, συνδέοντας τις ηλεκτρογεννήτριες με τους καταναλωτές. Οι ηλεκτρογεννήτριες στα πλοία είναι βοηθητικοί κινητήρες με εναλλακτήρες, ενώ οι καταναλωτές είναι διάφορα μηχανήματα του μηχανοστασίου, όπως ηλεκτρικοί κινητήρες, ανεμιστήρες, φωτισμός, κλιματισμός κ.λπ.
Είναι πολύ σημαντικό να απομονώνεται οποιοδήποτε είδος βλάβης σε ένα ηλεκτρικό σύστημα που τροφοδοτείται από τον κύριο ηλεκτρικό πίνακα διανομής και τροφοδοσίας, διαφορετικά θα επηρεαστούν όλα τα υπόλοιπα συστήματα που συνδέονται σε αυτόν. Αν δεν υπάρχει τέτοια απομόνωση, ακόμη και ένα βραχυκύκλωμα σε ένα μικρό σύστημα μπορεί να προκαλέσει γενική διακοπή ρεύματος σε ολόκληρο το πλοίο.
Για τον λόγο αυτό, χρησιμοποιούνται διάφορες διατάξεις προστασίας στα πλοία, οι οποίες εγκαθίστανται στον κύριο ηλεκτρικό πίνακα διανομής και τροφοδοσίας (MSB) και στους πίνακες ηλεκτρικής διανομής. Αυτό εξασφαλίζει την ασφαλή και αποδοτική λειτουργία των μηχανημάτων, καθώς και την προστασία του προσωπικού από ηλεκτροπληξία, ακόμη και όταν κάποιο σύστημα παρουσιάζει βλάβη.

Σχήμα 14: Κύριος ηλεκτρικός πίνακας διανομής και τροφοδοσίας στο μηχανοστάσιο.
Στο Σχήμα 14 φαίνεται ο κύριος ηλεκτρικός πίνακας διανομής και τροφοδοσίας στον χώρο ελέγχου του μηχανοστασίου.
Στο Σχήμα 15 παρουσιάζεται ένα διάγραμμα του κυκλώματος διανομής ηλεκτρικής ενέργειας στο πλοίο, με τις γεννήτριες και τους καταναλωτές.

Σχήμα 15: Σχηματικό διάγραμμα του κυκλώματος ηλεκτρικής διανομής.
ΠΛΟΙΟ ΜΕ ΑΥΤΟΜΑΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΕΛΕΓΧΟΥ

Σχήμα 16: Ανταλλαγή δεδομένων μεταξύ πηγών ενέργειας και πρόωσης του πλοίου
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1960, με την άνοδο της παγκοσμιοποίησης και την εφαρμογή οικονομιών κλίμακας στις θαλάσσιες μεταφορές, οι οποίες οδήγησαν σε αύξηση του μεγέθους των πλοίων για τη μείωση του κόστους ανά μονάδα μεταφερόμενου φορτίου, τα πλοία αυτά κατασκευάζονται με αυτόματους ελέγχους για όλες τις υπηρεσίες τους, για την ευκολότερη λειτουργία τους και την καλύτερη απόδοσή τους.
Ο αυτόματος έλεγχος των διαφόρων συστημάτων του πλοίου είναι εσωτερικός και δεν έχει καμία άμεση σύνδεση με τον έξω κόσμο, δηλαδή όποιος δεν βρίσκεται στο πλοίο δεν μπορεί να ελέγξει αυτά τα συστήματα αυτόματου ελέγχου. Όπως φαίνεται στο Σχήμα 16, η ανταλλαγή δεδομένων μεταξύ των πηγών ενέργειας, της πρόωσης του πλοίου και των υπηρεσιών του μπορεί να γίνει μόνο εσωτερικά, από τα μέλη του πληρώματος που έχουν πρόσβαση σε αυτά. Η πρόσβαση επιτρέπεται μόνο επί του πλοίου είτε για λόγους κανονικής λειτουργίας είτε λόγω δολιοφθοράς των συστημάτων ελέγχου του πλοίου.
Βρισκόμαστε σήμερα στην επονομαζόμενη ψηφιακή εποχή, η οποία επιβάλλει, για πολλούς λόγους, την ψηφιοποίηση της ναυτιλίας. Δηλαδή, όπως φαίνεται στο Σχήμα 17, όλα τα δεδομένα από όλα τα συστήματα του πλοίου συνδέονται μέσω δορυφόρου με την εταιρεία στην ξηρά, γεγονός που δημιουργεί ένα πρόβλημα - το οποίο έχει ήδη προκύψει σε ορισμένες περιπτώσεις - καθώς τα δεδομένα αυτά μπορεί να παραβιαστούν και να ελεγχθούν από άτομα εκτός της ναυτιλιακής εταιρείας και του πλοίου, με σκοπό την πρόκληση δυσλειτουργιών στη λειτουργία του πλοίου, οδηγώντας ενδεχομένως σε ατυχήματα κάθε είδους.
Ψηφιοποίηση των πλοίων

Σχήμα 17: Ψηφιοποίηση των πλοίων.