5. Rola loT w systemach morskich

Internet Rzeczy (IoT) odnosi się do sieci wzajemnie połączonych urządzeń fizycznych wyposażonych w czujniki, oprogramowanie oraz technologie umożliwiające gromadzenie, wymianę i przetwarzanie danych. Urządzenia te komunikują się za pośrednictwem internetu lub innych sieci, umożliwiając automatyzację, monitorowanie w czasie rzeczywistym oraz podejmowanie decyzji w oparciu o dane (Wikipedia, 2024). W celu realizacji tych funkcji systemy IoT projektowane są w oparciu o architekturę warstwową, w której każda warstwa odpowiada za określone aspekty gromadzenia, transmisji i przetwarzania danych. Architektura ta obejmuje zazwyczaj trzy podstawowe warstwy: percepcji, sieci oraz aplikacji, które stanowią fundament systemu, a w bardziej zaawansowanych rozwiązaniach może być rozszerzona nawet do siedmiu warstw. Pomimo braku jednolitej klasyfikacji, dodatkowe warstwy zwiększają funkcjonalność systemu, zachowując jego podstawowe założenia, co zostało przedstawione na Rysunku 1.

 

Rysunek 1: Porównanie trójwarstwowej i siedmiowarstwowej architektury IoT.

Warstwy architektury IoT

Warstwa percepcji stanowi interfejs pomiędzy światem fizycznym a ekosystemem cyfrowym. Odpowiada za pozyskiwanie danych z otoczenia za pomocą czujników oraz oddziaływanie na środowisko poprzez elementy wykonawcze. Element wykonawczy (aktuator) to urządzenie, które steruje lub porusza elementami systemu poprzez przekształcanie energii w ruch fizyczny. Urządzenia takie jak czujniki temperatury i ciśnienia, znaczniki RFID oraz sensory środowiskowe zbierają dane, natomiast elementy wykonawcze realizują działania fizyczne na podstawie przetworzonych informacji. Komunikacja w tej warstwie jest realizowana z wykorzystaniem technologii takich jak bezprzewodowe sieci czujnikowe (Wireless Sensor Networks – WSN), sieci dalekiego zasięgu o niskim poborze mocy (Low-Power Wide Area Networks – LPWAN) oraz sieci mobilne, wspierane przez protokoły MQTT, CoAP i AMQP, które umożliwiają wydajną komunikację urządzenie–urządzenie (M2M).

Warstwa sieciowa odpowiada za transmisję danych pozyskanych w warstwie percepcji do pozostałych elementów architektury IoT. Zapewnia bezpieczną, niezawodną i efektywną komunikację z wykorzystaniem różnorodnych technologii i protokołów. Stosowane są technologie transmisji takie jak Ethernet, Wi-Fi, NFC, Bluetooth, sieci mobilne, LPWAN oraz komunikacja satelitarna. Dodatkowo protokoły komunikacji typu machine-to-machine (M2M), takie jak MQTT, CoAP, AMQP oraz DDS, umożliwiają skuteczną wymianę danych, natomiast bramy i mosty komunikacyjne zapewniają płynną komunikację pomiędzy urządzeniami a warstwami wyższego poziomu.

Warstwa aplikacji dostarcza usługi oraz interfejsy dla użytkowników końcowych. Odpowiada za interpretację i wizualizację danych, często umożliwiając interakcję za pośrednictwem interfejsów człowiek–maszyna (Human-Machine Interfaces – HMI). Panele sterowania oraz platformy analityczne przetwarzają dane do postaci przyjaznych dla użytkownika, takich jak wykresy czy raporty, ułatwiając podejmowanie decyzji. Obliczenia chmurowe i brzegowe obsługują analizy na dużą skalę oraz przetwarzanie w czasie rzeczywistym, natomiast interfejsy HMI oraz aplikacje mobilne umożliwiają płynną interakcję użytkowników z systemem IoT.

W zależności od zastosowania oraz złożoności systemu architektura IoT może zostać rozszerzona o dodatkowe warstwy, takie jak warstwa przetwarzania, biznesowa, brzegowa oraz bezpieczeństwa, z których każda odpowiada za określone wyzwania.

Warstwa przetwarzania obejmuje gromadzenie i abstrakcję danych, polegające na zbieraniu oraz przechowywaniu informacji na urządzeniach, nośnikach danych lub w bazach danych w celu ich późniejszego wykorzystania. Warstwa ta umożliwia również łączenie danych IoT z danymi spoza systemów IoT w celu uzyskania wartościowych wniosków.

Warstwa bezpieczeństwa zapewnia kluczową ochronę przed zagrożeniami związanymi z IoT poprzez zabezpieczanie danych wrażliwych oraz utrzymanie integralności systemów. W środowiskach morskich warstwa ta musi przeciwdziałać zagrożeniom cybernetycznym, takim jak podszywanie się, włamania czy ataki typu odmowa usługi.

Warstwa biznesowa koncentruje się na dostarczaniu informacji w formie przyjaznej dla użytkownika, przekształcając surowe dane w użyteczne informacje prezentowane w postaci wykresów lub raportów, co ma kluczowe znaczenie dla podejmowania decyzji strategicznych i operacyjnych.

Warstwa brzegowa, zlokalizowana pomiędzy warstwą sieciową a przetwarzania, realizuje lokalne obliczenia w celu ograniczenia opóźnień oraz zużycia pasma transmisyjnego. Większość danych jest przetwarzana i przechowywana lokalnie, co minimalizuje zależność od systemów chmurowych i eliminuje konieczność przesyłania informacji do zdalnych serwerów. Jest to szczególnie istotne w środowisku morskim, gdzie przerwy w łączności występują często.

Zastosowania Internetu Rzeczy w sektorze morskim

W systemach morskich IoT integruje zaawansowane czujniki, technologie komunikacyjne oraz centra danych w celu poprawy efektywności operacyjnej, bezpieczeństwa, zrównoważonego rozwoju środowiskowego oraz projektowania statków. Zastosowania IoT obejmują szerokie spektrum obiektów, takich jak statki, platformy offshore, boje nawigacyjne oraz porty, co przedstawiono na Rysunku 2.

Czujniki takie jak GPS i DGPS zapewniają precyzyjną nawigację, natomiast instrumenty meteorologiczne dostarczają danych pogodowych w czasie rzeczywistym (Sanchez-Gonzalez et al., 2019). Czujniki ładunkowe monitorują warunki, takie jak temperatura i wilgotność, a czujniki silnikowe umożliwiają utrzymanie predykcyjne, ograniczając przestoje i zapobiegając nieoczekiwanym awariom. Czujniki środowiskowe wspierają zgodność z regulacjami poprzez monitorowanie jakości wody, poziomu zanieczyszczeń oraz stanu ekosystemów morskich. Dane te są również wykorzystywane do udoskonalania projektów statków, umożliwiając tworzenie bardziej energooszczędnych jednostek (Ang et al., 2017).

Rysunek 2: Zastosowania Internetu Rzeczy w sektorze morskim.

(Durlik et al., 2023)

Centralnym elementem tych wzajemnie połączonych systemów jest morski hub IoT, który przetwarza dane pochodzące ze statków, portów, boi nawigacyjnych oraz platform offshore. W środowisku portowym rozwiązania oparte na IoT usprawniają obsługę ładunków, zarządzanie magazynami oraz logistykę poprzez monitorowanie i sterowanie w czasie rzeczywistym. Na pokładach statków systemy IoT wspierają optymalizację zużycia paliwa, tras nawigacyjnych oraz harmonogramów konserwacji, natomiast platformy offshore wykorzystują IoT do monitorowania stanu urządzeń i warunków środowiskowych, zapewniając bezpieczeństwo i efektywność operacyjną. Technologie identyfikacyjne, w tym kody QR oraz RFID, zwiększają możliwości śledzenia, identyfikacji oraz kontroli komponentów stoczniowych (Fraga-Lamas et al., 2016).

Internet Rzeczy odgrywa istotną rolę w transformacji sektora morskiego poprzez zwiększanie efektywności, zrównoważonego rozwoju oraz możliwości monitorowania środowiska dzięki szerokiemu zakresowi innowacyjnych rozwiązań. W żegludze systemy RFID są powszechnie stosowane do śledzenia i zarządzania, natomiast platformy pośredniczące umożliwiają płynną wymianę informacji pomiędzy statkami a służbami ruchu morskiego (Katayama et al., 2012). Ramy oparte na IoT wspierają również monitorowanie kontenerów, optymalizując koszty operacyjne oraz zwiększając efektywność łańcucha dostaw. W celu zapewnienia transmisji danych w czasie rzeczywistym oraz skutecznego podejmowania decyzji stosowane są technologie komunikacyjne takie jak łączność satelitarna, fale radiowe oraz akustyka podwodna, umożliwiające niezawodną komunikację nawet w odległych obszarach morskich (Choi et al., 2017).

Poza usprawnieniami operacyjnymi IoT w znacznym stopniu przyczynia się do monitorowania środowiska morskiego poprzez obserwację kluczowych parametrów oceanicznych, takich jak temperatura, pH, stężenie tlenu rozpuszczonego, fale oraz prądy morskie. Systemy te nadzorują również rafy koralowe, głębinowe farmy rybne oraz poziomy zanieczyszczeń, pełniąc funkcje zarówno środowiskowe, jak i nawigacyjne. Ponadto platformy oparte na IoT analizują zmiany ciśnienia i temperatury w określonych regionach oraz monitorują pola naftowe i gazowe, zapewniając bezpieczne i zrównoważone prowadzenie operacji (Kabanov i Kramar, 2022).

Podsumowując, Internet Rzeczy umożliwia rozwój inteligentnej żeglugi, nowoczesnego zarządzania portami oraz zaawansowanych systemów monitorowania środowiska, co prowadzi do transformacji sektora morskiego. Zdolność IoT do dostarczania informacji w czasie rzeczywistym oraz analiz predykcyjnych wspiera przejście branży w kierunku bardziej efektywnych i zrównoważonych praktyk. Badania oraz zastosowania IoT nadal się rozwijają, odpowiadając na pojawiające się wyzwania i ujawniając nowe możliwości dla sektora morskiego.